Piyasalarda son derece sıcak, sarsıcı ve geniş kitleleri doğrudan etkileyen bir kriz sürecinden geçiyoruz. Yaşananlar bir günde ortaya çıkmadı; temelleri geçmişe dayanan, uyarılara rağmen büyüyen ve en sonunda kaçınılmaz olarak patlak veren bir tablonun sonuçlarıyla yüzleşiyoruz. Süreci, nedenlerini, kurumların müdahalelerini ve bundan sonra bizi neyin beklediğini tüm detaylarıyla aktarmak istiyorum.
1. Krizin Arka Planı: Mekanizma Nasıl İşledi?
Bu krizin temelinde, bazı portföy yönetim şirketlerinin fonları aracılığıyla kurduğu sentetik getiri mekanizması yatıyor.
Olayın özeti şu:
Sığ Hisselerde Fiyat Manipülasyonu: Dolaşımdaki payı son derece düşük olan hisselerin payları fonlar üzerinden toplandı, piyasadaki likiditesi iyice daraltıldı ve küçük hacimlerle fiyatları astronomik seviyelere çekildi. Öyle ki F/K (Fiyat/Kazanç) oranları 150-160 seviyelerine kadar tırmandı; gerçek şirket değerlemeleriyle hiçbir bağı kalmayan fiyatlamalar oluştu.
Pay Karşılığı Repo ve Yapay Teminat: Fonlar, şişirdikleri bu hisseleri teminat göstererek pay karşılığı repo işlemleri yaptı ve borçlandı. Hisse fiyatı yukarı çıktıkça teminat değeri arttı; teminat değeri arttıkça fonun getirisi piyasa ortalamasının çok üzerine çıktı.
Risk Profili Maskelemesi: Bu işlemler sadece yüksek riskli serbest fonlarda değil, TEFAS’ta risk değeri 1 veya 2 olarak görünen para piyasası fonlarında da gizli bir risk olarak taşındı. Fon portföyünde “ters repo” görünüyordu; ancak bu ters repo devlet tahvili ya da hazine bonosu değil, sığ ve yapay biçimde şişirilmiş hisse senetlerine dayalıydı.
FOMO ve Sosyal Medya Güruhu: Yüksek enflasyon ortamında parasının değerini korumak isteyen küçük yatırımcı, aylık %1 bile olsa piyasa üstü getiri vadeden bu fonlara akın etti. Bu yönlendirmeyi bilinçli olarak körükleyen, eleştirenleri ve uyaranları linç eden organize bir sosyal medya faaliyeti yürütüldü.
2. Kurumların Müdahalesi ve Tasfiye Kararı
Krizin boyutu artık saklanamaz hale geldiğinde ve yabancı yatırımcı kuruluşların (MSCI, FTSE gibi) piyasadaki bu anormalliklere dikkat çekmesiyle birlikte denetleyici otoriteler peş peşe adımlar attı..
Finansal İstikrar Kurulu ve Likidite Adımı: Bankaların borçlanma limitlerinde rahatlama sağlandı. Buradaki ana hedef, fon krizinin bankacılık sistemine ve genele sıçramasını (bulaş etkisini) engellemekti. Sermaye piyasalarının oksijeni likiditedir; likidite çekilirse sistem boğulur. Bu hamle sayesinde bankacılık endeksi hızla toparlanarak genel endekse destek verdi.
SPK Müdahalesi ve Tasfiye: SPK, aralarında Tera ve Pusula’nın da bulunduğu 7 portföy yönetim şirketinin fonlarını TEFAS işlemlerine kapattı ve toplamda 131 fon için tasfiye sürecini başlattı.
İşlem Yasakları: İlgili hisselerde (Katılımevim, Gündoğdu Gıda, Odine Teknoloji, Destek Finans vb.) manipülatif pozisyon alan onlarca portföy yöneticisine 2 yıllık işlem yasakları getirildi.
Sistemik Yayılmayı Önleme (Katılımevim Adımı): Katılım finansman tarafındaki kriz riskini izole etmek amacıyla, ABD’deki Silicon Valley Bank krizinde olduğu gibi, kamu gücü (Emlak Konut devreye sokularak) devreye alındı.
3. Tasfiye Süreci Nasıl İşleyecek? Yatırımcı Parasını Alabilecek mi?
Tasfiye kararı hukuki ve operasyonel olarak belirli kurallara tabidir. Süreç şu adımlarla ilerler.
- Fonun portföyündeki tüm varlıklar (hisse, tahvil, mevduat) tespit edilir.
- Varlıklar nakde çevrilir, alacaklar tahsil edilir.
- Fonun borçları ve giderleri ödenir.
- Kalan net bakiye, katılma payları oranında yatırımcılara dağıtılır.
Fon Türlerine Göre Risk ve Beklentiler
Geleneksel Para Piyasası Fonları (Büyük Banka İştirakleri): Ak Portföy, İş Portföy, Garanti vb. kurumların fonlarındaki ters repoların dayanağı Hazine tahvilleri ve sağlam şirket borçlanma araçlarıdır. Bu fonlarda toksik varlık bulunmadığı için kalıcı bir anapara kaybı riski olmaz, bunlarda süreç hızla normale dönecektir.
Krizdeki Para Piyasası Fonları (Örn: TP2 vb.): Varlık yapısı serbest fonlara göre görece daha likit olduğu için süreç uzasa ve faiz/vade kaybı yaşansa da anaparanın tamamının batması beklenmez; ancak temerrüt ve ödeme gecikmeleri kaçınılmaz olacaktır.
Hisse Yoğun ve Serbest Fonlar: Bu tarafta ciddi bir anapara kaybı kesinleşmiş durumdadır. Çünkü fon portföyündeki %20-25 ağırlığa sahip sığ hisseleri satmak istediğinde tahtada alıcı yoktur. Satış emri verildiği an bu hisseler taban serilerine başlayacak, gerçek değerine (belki onda birine) çekilecek ve fonun portföy değeri eriyecektir.
13:30 Valör Karmaşası ve Geri Ödeme Takvimi:
TEFAS’ta 13:30 valör atlatma sınırıdır. Önceden satış emri vermiş ve eşleşmesi gerçekleşmiş olanların hakları önceliklidir; fon varlığından ilk olarak bu ödemeler ayrılır. Ancak takas esasları değiştirilen fonlarda (örneğin TLY gibi), her gün fiyat açıklanması durdurulmuş, ayın 15. iş gününde tek fiyat açıklaması ve ardından 10 iş günü içinde ödeme takvimine geçilmiştir. Bu durum, emir veren yatırımcının parasını hangi fiyattan ve ne zaman alacağı konusunda en az 1-1.5 aylık bir belirsizlik ve ciddi nakit akışı tıkanıklığı yaratmaktadır.
4. Piyasalara, Borsaya ve Makro Ekonomiye Etkileri
Borsada Bulaş Riski ve Likit Varlık Satışları: Fonlar nakit yaratmak ve yükümlülüklerini karşılamak zorunda kaldıklarında, taban olan sığ hisseleri satamayacakları için portföylerindeki kaliteli, likit varlıkları (örneğin Aselsan, THY, Tüpraş, Astor vb.) satmak zorunda kalabilirler. Bu durum BIST üzerinde bir süre dalgalanma ve satış baskısı yaratacaktır.
Fon Dünyasına Güven Kaybı: Yatırımcı refleks olarak ayrım yapmadan tüm butik veya bağımsız portföy yönetim şirketlerinden kaçma eğilimine girebilir. Bu da sektörde konsolidasyonu zorunlu kılacaktır.
Borsanın Tepki Yükselişi: BIST’in toparlanmasının ana sebebi krizin çözülmesi değil; otoritenin kangrenli kolu kesip atarak bankacılık sistemine likidite kalkanı sağlamasıdır.
Makro Boyut: Enflasyon ortamında vatandaşın döviz yerine Türk lirası varlıklarda kalmasını sağlayan en önemli enstrüman para piyasası fonlarıydı. Buradaki güven kaybı, dövize yönelimi tetikleyebilir ve oluşan zararların bir kısmının kamuya yansımasıyla bütçeye ek yük getirebilir. Fed’in faiz patikasında şahin kalmaya devam ettiği bir dış konjonktürde bu iç sarsıntı işleri daha da zorlaştırabilir.
Sonuç ve Değerlendirme
Sermaye piyasalarında birinci kural yatırımcının kendi riskini denetlemesidir. Piyasa ortalaması %3.5 getiri sunarken bir fon %4.3 veriyorsa, orada mutlaka gizlenmiş bir risk primi vardır. Kolay ve sorgulanmayan getiri arayışı maalesef acı bir tecrübeyle noktalanmaktadır.
Müdahaleler zamanlama açısından gecikmiş olsa da kapsam ve kararlılık açısından piyasanın tamamen kilitlenmesini engellemiştir. Bu süreç, piyasanın safralarını atması ve orta-uzun vadede daha rasyonel, şeffaf bir zemine oturması için ağrılı ama zorunlu bir normalleşme sürecidir.
Bir yanıt yazın